ارتش شوروی هنگامی که در جریان جنگ جهانی دوم، از شمال وارد ایران شد و بخش‌هایی را به تصرف درآورد، نیروهای نظامی خود در نقاط گوناگونی مستقر کرد. یکی از این نقاط، گاراژی در سبزوار بود که بعدها به دلیل حضور ارتش سرخ، در میان ساکنان محلی به «پادگان روس‌ها» شهرت یافت. البته بعدها تغییر کاربری داد و مقر ژاندارمری شد. این بنا با توجه به در بر گرفتن سه دوره تاریخی و ویژگی‌های ارزشمند معماری، از آثار واجد ارزش تاریخی شناخته می‌شد و بخش مهمی از حافظه شهری را شکل می‌داد، با این حال روز چهارشنبه هجدهم شهریورماه، در کمال ناباوری و در روز روشن، با لودر تخریب شد. راننده لودر نیز پس از تخریب بنا، فرار کرد.

حالا در شرایطی که گزارش‌های میدانی و تصاویر به‌جا‌مانده از بقایای بنا نشان می‌دهد چیزی از آن باقی نمانده است، اداره میراث فرهنگی از طرح شکایت علیه شهرداری و ورود دادستانی سخن می‌گوید؛ چرخه‌ای که دست‌کم در پنج سال اخیر بارها تکرار شده و هر بار پس از کاهش حساسیت اجتماعی، به دست فراموشی سپرده شده است.

ویدیوها و تصاویری که از تخریب پادگان روس‌ها در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، بازتاب گسترده‌ای داشت. فعالان میراث فرهنگی با یادآوری رخدادهای مشابه پیشین، تاکید کردند تا زمانی که وزارت میراث فرهنگی در صیانت از آثار تاریخی اقتدار لازم را به خرج ندهد، تکرار چنین فجایعی قطعی خواهد بود. در این میان، برخی کارشناسان نیز به لابی‌ پشت‌پرده این‌گونه تخریب‌ها اشاره کردند که معمولا در سایه هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول شکل می‌گیرد و هدف نهایی آن منافع اقتصادی است و بنای واجد ارزش تاریخی و هویت شهری قربانی ساخت‌وسازهای تجاری و انتفاع مالی می‌شود.

حالا مسئولان میراث فرهنگی در مواجهه با موج اعتراض‌های شدید، مدعی‌اند که پادگان روس‌ها بدون هماهنگی و اخذ مجوز از این سازمان تخریب شد و اداره میراث فرهنگی سبزوار با همکاری دادستانی، با متخلفان برخورد خواهد کرد.

در همین حال، خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، در گزارشی به نقل از علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی میراث فرهنگی، مدعی شد که «با تکمیل مستندات فنی، شهرداری به بازسازی عین‌به‌عین کالبد، پلان و جداره‌های این اثر تاریخی» برای جبران خسارت ملزم خواهد شد.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که همین مقام دولتی اذعان کرد تخریب بنا با چنان سرعتی انجام شد که عملا چیزی از آن باقی نماند. از این رو، مشخص نیست پس از چنین حجم گسترده‌ای از نابودی ساختاری، بازسازی «عین‌به‌عین» بنا تا چه اندازه امکان‌پذیر است. مهم‌تر اینکه حتی اگر ساختمانی با همان نقشه، کالبد و نمای ظاهری در محل ساخته شود، آیا بنای بازسازی‌شده می‌تواند حامل همان اصالت، ارزش تاریخی و حافظه‌ای باشد که با تخریب ساختمان اصلی از میان رفت؟

نکته قابل‌توجه دیگر در سخنان مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی این است که میراث فرهنگی از ارزش این بنا اطلاع داشت و حتی در بازنگری انجام‌شده در سال ۱۴۰۳، محدوده پادگان روس‌ها به‌عنوان «لکه تاریخی» مشخص شده بود. به گفته او، این موضوع به همه دستگاه‌های مرتبط، از جمله شهرداری سبزوار، ابلاغ شد که هرگونه اقدام درباره بنا تابع ضوابط و مقررات میراث فرهنگی باشد.

با این حال، بلایی که امروز بر سر پادگان روس‌ها آمد، نشان می‌دهد که حتی خود میراث فرهنگی نیز در جهت حفاظت از این اثر تاریخی و ممانعت از تخریب آن اقدام موثری انجام نداده است. ایزدی وقتی در مواجهه با خبرنگاری قرار گرفت که پرسید چرا وزارت میراث فرهنگی پیش از نابودی کامل بنا مانع تخریب آن نشد، مسئولیت حفاظتی وزارت میراث فرهنگی را انکار کرد و گفت: «کارمند میراث فرهنگی از کجا باید بداند که چه زمانی قرار است یک لودر وارد کوچه‌ای شود؟»

ایزدی در ادامه، شهرداری سبزوار را مسئول اصلی تخریب بنا معرفی کرد و گفت وزارت میراث فرهنگی با شهرداری‌ها درباره طرح‌های تفصیلی، طرح‌های شهری، کمیسیون ماده ۵ و دیگر موضوع‌های مرتبط، نشست‌ها و پیگیری‌های متعددی دارد و فرض بر این است که شهرداری‌ها نیز با «دلسوزی» مسائل مربوط به بافت‌های تاریخی را دنبال می‌کنند. او در پاسخ به انتقادها درباره تکرار تخریب بناهای تاریخی، نیز گفت: «واقعیت این است که اصل را باید بر برائت بگذاریم. کسی به دنبال تخریب نیست.»

با این حال، ایزدی در ادامه همین توضیحات احتمال، وجود «چراغ سبز» برای تخریب را نیز به‌طور ضمنی تایید کرد و گفت ورود ناگهانی یک لودر به یک کوچه و تخریب چنین بنایی ممکن است در شرایطی رخ دهد که «چراغ سبز مجموعه‌ای را به همراه داشته باشد».

او سپس انگیزه چنین اقدام‌هایی را مستقیم به منافع اقتصادی مرتبط دانست و گفت جز «سودجویی» دلیلی برای این اتفاق نمی‌بیند؛ اینکه بنای تاریخی تخریب شود، در محل آن آپارتمان ساخته و فروخته شود و از زمین آن، منفعت مالی به دست آید.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که به گفته خود مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی، ساختمان پیش از تخریب، به‌رغم آسیب‌های داخلی، همچنان قابلیت حفاظت، مرمت، احیا و تعریف کاربری جدید را داشت و آنچه از میان رفت، صرفا ساختمانی فرسوده نبود، بلکه بنایی بود که با حافظه تاریخی و اجتماعی شهر پیوند داشت.

اکنون وزارت میراث فرهنگی از ورود دادستانی به ماجرای تخریب پادگان روس‌ها و شکایت از شهرداری خبر داده است. فرایندی که در موارد پیشین نیز اتفاق افتاد و عملا باعث شد سازوکارهای حفاظتی جای خود را به شکایت، پیگیری قضایی و وعده بازسازی دهند که عملا تاثیری در ماندگاری آثار تاریخی ندارد و تنها فایده آن تا حدودی فرونشاندن واکنش‌های اعتراضی مردم است.